Een toekomst zonder fossiele brandstoffen: ontwerp voor de "wegwijzer naar een CO2-neutraal gebouw"

De gemeente Amsterdam heeft als doel dat de gemeentelijke organisatie CO2-neutraal is in 2015. Een CO2-neutrale gemeentelijke organisatie betekent ook dat de gebouwen waarin de Amsterdamse ambtenaren werken CO2-neutraal moeten zijn. Naast aanpassingen aan bestaande gebouwen, houdt dit in dat ieder gemeentelijk gebouw dat vanaf nu wordt gebouwd CO2-neutraal moet zijn om dichter bij het bereiken van de doelstelling te komen. Echter, gemeentelijke opdrachtgevers hebben vaak weinig of geen ervaring met het (laten) ontwikkelen van een CO2-neutraal gebouw. Daarom is het doel van dit onderzoek: het ontwerpen van een instrument dat inzicht geeft in en ondersteuning biedt bij het inrichten en beheersen van het ontwikkeltraject van CO2-neutrale gemeentelijke kantoren, teneinde een bijdrage te leveren aan het CO2-neutraal maken van de Amsterdamse gemeentelijke organisatie. Om dit doel te bereiken is een analyse gemaakt van de overeenkomsten en verschillen tussen de huidige situatie: het ontwikkelproces van een "gewoon" gemeentelijk kantoor (dus niet bijzonder duurzaam), gemanaged door het ProjectManagement Bureau (PMB) van de gemeente Amsterdam, en het gewenste of ideale ontwikkelproces van een CO2-neutraal kantoor. De schets van de huidige situatie is gebaseerd op een intern document van het PMB en gesprekken met bouwprojectmanagers. Het ideale ontwikkelproces is vastgesteld middels interviews met personen die vanuit verschillende rollen betrokken zijn geweest bij het ontwikkelen van zeer energiezuinige of zeer duurzame gebouwen. Uit de analyse van de huidige en gewenste situatie is onder andere naar voren gekomen dat er twee processen van belang zijn. Niet alleen moet het gebouwproces zo ingericht en beheerst worden dat er een gebouw ontstaat dat in potentie CO2-neutraal is, ook moet er een gebruikproces worden opgestart. Het doel van het gebruikproces is dat het gebouw zo gebruikt wordt door de organisatie dat het ook daadwerkelijk CO2-neutraal is en blijft in de toekomst. In het gebruikproces worden energiedoelen gesteld die vervolgens regelmatig gemeten worden, waarna aanpassingen aan gedrag en/of installaties volgen om tot optimaal gebruik van het gebouw te komen. Verder is uit het onderzoek gebleken dat in het gebouwproces een aantal zaken anders ingericht moeten worden dan in een traditioneel bouwproces, om een CO2-neutraal gebouw te realiseren. Het is noodzakelijk dat het ontwerpproces een integraal proces is waarin de ontwerpteamleden out of de box en over hun discipline heen kunnen denken. Wanneer ieder teamlid er slechts op gericht is de eigen discipline te optimaliseren in het ontwerp, zal nooit het meest optimale CO2-neutrale gebouw worden gerealiseerd. Het ontwerpproces dient gestart te worden met een energiefase. De energiefase vormt samen met de schetsontwerpfase een iteratief proces waarin de ontwerpteamleden gezamenlijk verschillende varianten ontwikkelen en onderzoeken op potentie tot energievraagreductie, het in balans brengen van energiestromen en het inzetten van niet-fossiele bronnen voor energie. Om tot een optimaal integraal ontwerpproces te komen is het noodzakelijk dat alle ontwerpteamleden de juiste attitude hebben ten opzichte van integraal ontwerpen. Ze moeten in staat en bereid zijn tot integraal ontwerpen. Of en hoe mensen vooraf op deze attitude getest kunnen worden, zal nader onderzocht moeten worden. In ieder geval kan dit na één of enkele ontwerpsessies worden vastgesteld. Wanneer één van de teamleden niet over de juiste attitude blijkt te beschikken, moet niet worden getwijfeld deze persoon te vervangen. Tot slot is het belangrijk dat er een energieadviseur bij het proces betrokken is, bij voorkeur reeds bij het vastleggen van de ambitie en het opstellen van het programma van eisen. De energieadviseur krijgt een zelfde soort rol als een kostenadviseur: aan het begin van het proces maakt hij een inschatting van wat het maximale energiegebruik mag zijn bij een bepaald gebruik. Gedurende het ontwerpproces toetst hij het ontwerp en de gemaakte keuzes aan de energiedoelstelling. Dit zal gebeuren op basis van berekeningen en/of simulaties. Wanneer het gebouw in gebruik genomen is, wordt het daadwerkelijke energiegebruik gemeten. Deze en andere resultaten zijn verwerkt tot de "Wegwijzer naar een CO2-neutraal gebouw", een boekje dat inzicht geeft in de belangrijke factoren in zowel het gebouw- als het gebruikproces.